Улс төрөөр чи оролдохгүй ч улс төр чамаар оролдоно

... Гудамжны буланд байх хогийн савыг ноорхой хувцастай хэдэн хүүхэд ухаж үмх талх, бүтэн шил хайж байхад хажуугаар нь шил толь болсон жип машин сигналаа хангинуулан өнгөрөхийг ажваас өмссөн зүүсэн нь илт өөр үеийн нь хүүхдүүд байлаа. Энэ бол орон хот газар хаана ч харагдах жирийн дүр зураг. Монгол орныг маань нөмрөөд буй баян, хоосны ялгаа нийгмийн давхраажилтын энгийн жишээ юм. Энэхүү амьдралын ялгаатай байдал, нийгмийн давхраажилт, хүмүүн бидний эрх чөлөө цаашлаад улс орны тусгаар тогтнолд ч улс төр хүйн холбоотойгоор хамаарч байдаг.
Улс төр нь бүх л хүрээг хамарч бүх шинжлэх ухаантай холбогддогийг “Улс төр гэдэг тодорхой бус шинжлэх ухаан” гэсэн Отто Фон Бисмаркийн үгнээс харж болно.
Тэгвэл улс төрийн шинжлэх ухаан юу судалдаг вэ?
Ерөнхийдөө улс төрийн шинжлэх ухаан бол улс төрийн тухай, түүнээс хүн ба нийгэмтэй харилцах харилцааны тухай шинжлэх ухаан байдаг. Хүний нийгэм оршин тогтносон бүхий л үеийнхээ туршид сайн сайхан амьдралыг хүсэн тэмүүлсээр ирсэн нь бодит үнэн бөгөөд түүнийг хэрэгжүүлэх арга хэлбэрүүд нь өнөөдрийг хүртэл он цагийн шалгуураар төгөлдөржин боловсорсоор ирсэн бөгөөд үүнийг даган улс төр өөрөө шинэчлэгдэн баяжсаар ирсэн.
Үүнийг тайлбарлавал хүн гэдэг нийгэмшиж амьдардаг буюу хүнийг амьтан гэж үзвээс хүн нийгмийн амьтан юм. Нийгэмшилтийг улс төрөөс салган ойлгож болохгүй ба улс төрийг хүмүүн бидний амьдралаас салган ойлгож болохгүй юм.
Тийм ч учраас улс төр хүн бүрийн амьдралд хамааралтай байхын зэрэгцээ нөгөө талаасаа хүн бүрийн амьдрал улс төрөөс хамаарч байдаг.
Манай он тооллын өмнөх тавдугаар зуунд агуу их сэтгэгч Аристотель “Улс төр бол өөр бусад хүмүүстэй байнгын харилцан үйлчлэлд байх үйлийн тавилантай атлаа нийгэм хамт олны дотор үнэ цэнэтэй амьдрах чадвартай нийгмийн амьтан болох хүний уг чанарт суурилна.” гэж үзсэн байдаг.
Аристотелийн энэ санааг авч үзвэл нийгэм дэх хүмүүсийн хоорондын харилцаа нь улс төрд тулгуурлан тогтож байдаг учраас хүмүүн бид улс төрөөс хэзээ ч ангид амьдрахгүй юм.
Тэгвэл улс төр бидний амьдралд хэрхэн нөлөөлж байна вэ?
Та цалингаа нэмэгдүүлж, улсын халамжийн үйлчилгээнд хамрагдаж, эрүүл цэвэр орчинд амар тайван амьдрахыг хүсдэг үү?
Хүн бүр сайн сайхан амьдрахыг хүсдэг болохоор сайхан амьдралыг хүсэхгүй хүн гэж байхгүй. Тэгвэл таны сайхан амьдрахад нөлөөлөх томоохон шийдвэрүүдийг улс төрийн эрх баригчид гаргаж байдаг. Тухайлбал энгийн нэгэн оюутан байлаа гэхэд ардчилсан нийгэмд хуулийн хүрээнд, хуулинд захирагдан амьдарна. Уг хуулийг боловсруулагчид нь улс төрчид байдаг бөгөөд ямар ч тохиолдолд улс төрөөс хамааралтай амьдардаг гэсэн үг.
Улс төр бидний амьдралтай хүйн холбоотой бол улс төрийг бид хэрхэн ойлгодог вэ?
Монголчуудын хувьд зарим хүмүүс улс төрийг өөрсдөөс нь ангид зүйл гэж ойлгох тал байдаг. Хэдийгээр улс төр шууд утгаараа бидний амьдралтай холбогддоггүй байж болох ч улс төрийн үйл явц далд байдлаар нөлөөлж байдаг.
Хуулийн дагуу дөрвөн жилд нэг удаа бид сонгууль өгөх хэрэгтэй байдаг бөгөөд энэ өдөр л бид өөрсдийн саналаар төрийн эрх баригчдаа сонгож байдаг. Хэрэв бид зөв сонголт хийвэл бидний амьдрал сайжирна, буруу сонголт хийвэл буруудана. Эндээс үзвэл улс төр бол бидний сайхан амьдрах сонголттой салшгүй холбогддог бөгөөд ямар улс төрийн хүчинг сонгож байгаагаарай бид амьдралынхаа томоохон сонголтыг хийж байдаг. Таны нэг санал ч улс төрийн амьдралын олон зүйлийг шийдэж байдаг.
Би улс төрийг ойлгохдоо ард түмэн биднийг сайхан амьдруулах гэрлийг хонгилийн үзүүрт асааж, түүн үрүү явах замыг чиглүүлэгч гэж ойлгодог.
Агуу их сэтгэгч Аристотель “Хүн бол улс төрийн амьтан юм” гэж хэлсэн байдаг.
Тийм ээ! Хүмүүн бид улс төрөөс хэзээ ч ангид байж чадахгүй бөгөөд улс төр өөрөө ард түмэн биднээс саланги оршдоггүй нийгмийн шинжтэй нэгдмэл холбоо юм.

Таалан уншсан танд баярлалаа.

Хүн алхам тутамдаа сонголт хийсэн байдаг ба сонголт хийгээгүй байхдаа ч сонголт хийсэн байдаг

Дэлхий ертөнц эргэх хурдаараа хувьсан шинэчлэгдэж буй өнөө үед хүн төрөлхтөн бид улам л завгүй болж, амсхийх чөлөөгүй ажиллаж амьдрахдаа байнга шийдвэр гаргах хэрэгтэй болдог. “Амьдрал өөрөө сонголтоос бүрддэг” гэж нэгэн гүн ухаантны хэлсэн үг байдаг. Тиймээ бидний гаргаж буй шийдвэр гэж сонголтуудаас нэгийг нь сонгох тэр процессыг хэлдэг.
Өнөөгийн даяарчлал, техник технологийн хөгжлийг даган шийдвэр гаргахад нөлөөлөх сонголтын тоо өсөж байгаа ч олон сонголтоос зөв шийдвэр гаргах нь тун төвөгтэй байдаг. Та бид зөв шийдвэр гаргахын тулд эргэлзэн сонголт хийхгүй байх үе байдаг. Тэр үед бид шийдвэр гаргаагүй гэсэн сонголтыг хийсэн байдаг. Тиймээ бид ийнхүү байнга сонголт хийж байдаг.
Өдөр тутам бид сонголт хийж байдаг талаар өөр дээрээ энгийн жишээ авая. Би өдөр бүр өглөө найман цагаас хичээлтэй байдаг тул өглөө эрт босох нь миний хувьд тийм амар зүйл байдаггүй. Өглөө би сэрээд хичээлдээ явах уу, унтах уу гэж бодсоны эцэст гарах үр дүнгээс шалтгаалан нэгийг нь сонгож шийдвэр гаргадаг.
Уг шийдвэрийг гаргахад нөлөөлөх өөр сонголт байхгүй тул заавал аль нэгийг нь сонгох хэрэгтэй болдог.
Зоригтой хүн нэг шийддэг зориггүй хүн зуу шийддэг гэж аав маань байнга захидаг. Энэ нь ч үнэн бололтой. Учир нь миний багаасаа нөхөрлөсөн нэгэн найз маань арван жил төгсөөд мэргэжил сонгохдоо өөртөө итгэлгүй байсан бөгөөд аав ээжийнхээ шийдвэрийн дагуу сургуулиа сонгосон. Тэрээр эхэлж хуулийн сургуульд сурч байгаад удалгүй сургуулиа хаяж, багшийн сургуульд орсон боловч мөн л сургуулиасаа гарч ажил хийхээр Солонгос явсан. Эндээс үзэхэд найз маань олон сонголтоос эцэст нь мэргэжил одоохондоо эзэмшихгүй гэсэн сонголтыг хийсэн.
Бид байнга сонголт хийдэг талаар улс төр дээр жишээ авч үзэе. Дөрвөн жил тутамд сонгууль болдог. Уг сонгуулиар ямар хүмүүст төрийн эрх мэдлийг олгох нь та бидний сонголтоос хамаардаг. Сонгуульд оролцож буй хүн бүр нэг л хүнийг сонгодог. Харин зарим хүмүүс төр засагт үл итгэх байдлаас болон бусад шалтгаанаас хамааран сонгуульд оролцдоггүй. Энэ нь хэнийг ч сонгохгүй гэсэн нэгэн шийдвэр юм.
Тийм ээ, бидний амьдрал олон сонголтийн орчил дээр оршдог бололтой. Хамгийн гол нь бид шийдвэр гаргахдаа зөв сонголт хийсэн эсэхээс шалтгаалан үр дүн нь өөр өөр байдаг. Тухайлбал та бид ажил мэргэжил, албан газар, анд нөхөд гээд олон зүйлийг сонгосны эцэст сайхан амьдрах, тааруу амьдрахаа өөрсдөө ч мэдэлгүй сонгосон байдаг.
Нөгөө талаас нь авч үзвэл бид байгалийн зохилдлогоог даван сонголт хийж чаддаггүй. Хүн хүмүүн биеийг олохдоо өөрийн эцэг эх, хүйс, үр хүүхэд, эх орноо сонгодоггүй билээ. Мөн байгалийн аюул осол, байгалийн араншинг сонгож чаддаггүй.
Харин хүмүүн бид өөрсдөөс шалтгаалах, өөртэй холбоотой бүх зүйлд алхам тутамдаа сонголт хийж байдаг. Бид хэдий чинээ өндөр мэдлэг боловсрол эзэмшинэ төдий чинээ бидний зөв сонголт хийх хүрээ ихэсдэг гэж боддог.
Дээрхи жишээнүүдээр бид алхам тутамдаа сонголттой учирч, сонголт хийж, хийгээгүй байхдаа ч хийсэн байдгийг өөрийн үзэл бодлоор батлах гэж оролдлоо. Тийм ээ амьдрал тэр чигээрээ сонголт юм. Энэ эссэг хэрхэн дүгнэх нь хүртэл уншигч таний бас нэгэн сонголт юм.

Эх оронч Монгол хүн ...

... Алтайн уулсаас Дорнын их тал хүртэл
Алтан говиос умарын хөглөгөр ногоон ой хөвч хүртэл
Цэлгэр уудам нутаг хангайн Монгол, говийн Монгол
Цээжинд лугших зүрх миний эх орон ...
Монголын ард түмэн бид эртний түүхээсээ эхлээд эх орноо магтан эх орноороо бахархаж, шүлэглэж, дуулж ирсэн ард түмэн билээ. Бидний лугших зүрхний цохилт бүрд хамт байдаг эх орон гэж юу юм бэ?
Төрж унасан газар шороо, түүн дээр өвгөдийн цогцлоон бүтээсэн түүх соёл, өврөө дэлгэсэн газар нутаг гээд энэ бүхэн эх орон минь юм аа. Өнөөгийн даяаршиж буй ардчилсан Монгол оронд маань эх оронч гэх хүмүүс олширч, цээжээ дэлдэх болсон нь сайшаалтай ч жинэхэнэ эх оронч хүний сэтгэл гаргаж чаддаггүй нь харамсалтай. Саяхан гадаадын нэгэн танилтайгаа уулзтал, Монгол хүмүүсийн найдваргүй мөн бие биенээ муулсан зан, эх орноо худалдахаас ч буцахгүй байдлыг жигшсэнээ ярихад сэтгэл минь өвдөж байлаа.
Бид түүхээсээ Л.Дандар, С.Бодоо, Ард Аюуш гээд эх орныхоо төлөө амь биеэ хайрлалгүй тэмцэж байсан баатар эх орончдоороо бахархаж ирсэн. Дарийн утаа ханхалж, дайн болоогүй энх тогтуун энэ цагт эх оронч гэж ямар хүнийг хэлэх вэ?
Эх оронч үзэл гэдэг хүмүүн бидний сэтгэлд тээгдэн явдаг хийсвэр ойлголт бөгөөд эх орноо гэсэн чин сэтгэлтэй хүмүүсийг эх оронч хүн гэдэг. Хэдийгээр даяаршлын энэ зуунд залуучууд бид гадаад оронд амьдарч, бусдын соёлоос суралцаж байгаа нь сайшаалтай ч эх орноороо бахархаж, эх орноо хайрлах энэ сайхан эх оронч үзлээ хаяж болохгүй. Бидний эх орон, эх оронч үзэл бол хүмүүн болж төрөх ховорхон заяаны утга учир гэж би бодож явдаг. Уртын дуу, морин хуурь, говь тал, газар шороо энэ бүхнээ хайрлан хамгаалж, үүний төлөө хичэээнгүйлэн сурч боловсорч хөгжүүлэн цэцэглүүлэх хэрэгтэй. Тийм ээ, энэ л эх оронч Монгол хүмүүн миний үүрэг юм.

Эх орны ирээдүй миний нүдээр ...

Морин дээрээсээ буулгүй дэлхийн талыг эзэлж Монгол хэмээх нэрийг ертөнцөд дуурсгасан Чингис хааны байгуулсан их Монгол улсынхаа 800 жилийн ойг өнгөрсөн жил бид ёслол төгөлдөр тэмдэглэсэн билээ. Түүхээ дурсан санах энэ цаг үетэй хамт эх орныхоо ирээдүйн гарцыг бид бичилцэх ёстой.
1999 онд Нобелийн шагнал хүртсэн Амартъя Сэн хэмээх эдийн засагч зүүн Азийн шинээр хөгжсөн орнуудыг судлаад, улсын хөгжлийг түргэтгэсэн хамгийн гол хүчин зүйл “хүний хөгжил” гэсэн байдаг. Хүний хөгжил гэхлээр боловсрол, эрүүл мэнд, ... гээд олон зүйл орно.
Оюутан залуучууд бид өндөр боловсрол эзэмшиж, эх оронч сэтгэлгээтэй иргэд болж төлөвших нь эх орны ирээдүйн хөгжлийн түлхүүр нь юм. Боловсрол гэхээр зөвхөн мэдлэг гэж ойлгож болохгүй. Боловсролд мэдлэгээс гадна хүмүүн болж төлөвших ухамсар, өндөр ёс суртахуун, эх оронч сэтгэлгээ хамаарна. Энэ бүхнийг эзэмшсэн өндөр ухамсарт иргэдийг төлөвшүүлснээр эх орны минь ирээдүй гэгээлэг байж хөгжин мандах болно гэж би боддог.
Эх орны минь ирээдүй хөгжил цэцэглэлт залуучууд бидний гарт байна. Өнөөдрөөс эхэлж эх орныхоо хөгжлийн түлхүүрийг атгаж яваа залуучууд бид өндөр боловсрол, ёс суртахуунтай эх оронч иргэд болохын төлөө хичээнгүйлэн суралцаж бүх зүйлээ зориулах ёстой.

Монгол орон мандан бадартугай!